ในการออกแบบการสอน
อันดับแรกที่ผู้ออกแบบจะต้องกระทำก็คือ การวิเคราะห์ ก่อนที่จะทำการวิเคราะห์
จะต้องมีการศึกษาค้นคว้าข้อมูลต่าง ๆ ที่ต้องการและจำเป็นในการออกแบบการสอน
ซึ่งในการออกแบบการสอนนั้น มีสิ่งสำคัญที่จะต้องศึกษาค้นคว้า เพื่อนำไปออกแบบ
คือเรื่องจุดประสงค์ การสอน ทฤษฎีการสอน รูปแบบการสอน และสื่อการเรียนการสอน
เมื่อศึกษาค้นคว้าได้แล้ว ก็ทำการรวบรวมข้อมูลต่าง ๆ
ที่ได้นำมาวิเคราะห์เพื่อจะนำไปเป็นประโยชน์และแนวทางในการออกแบบการสอน (สุคนธ์
ภูริเวทย์ 2542:
105)
การวิเคราะห์
การวิเคราะห์
เป็นกระบวนการแรกที่ผู้ออกแบบจะต้องกระทำก่อนการออกแบบ
ผู้ออกแบบจะต้องวิเคราะห์ในเรื่องต่าง ๆ ต่อไปนี้ (สุคนธ์ ภูริเวทย์ 2542: 106-107)
1.
การวิเคราะห์ในด้านภารกิจและเนื้อหาวิชา
เราสามารถทำการวิเคราะห์ได้
2 ระดับด้วยกันคือ การวิเคราะห์แบบทั่วไป และการวิเคราะห์แบบเจาะจง
1.1
การวิเคราะห์ภารกิจและเนื้อหาวิชาแบบทั่วไป
มีจุดมุ่งหมายเพื่อที่จะดูว่ามีหัวข้อใดบ้างที่สมควรจะนำมาใช้สอน
และมีหัวข้อใดบ้างที่สมควรจะนำมาใช้สอน และมีหัวข้อใดบ้างที่สมควรจะตัดทิ้งไป
หลังจากได้หัวข้อแล้วก็นำเอาหัวข้อที่ต้องการ มาพิจารณาประกอบกับจุดประสงค์การเรียนรู้ของบลูม
(Bloom) ทั้ง 3 ด้าน เพื่อที่จะนำมาสร้างเป็นจุดประสงค์ปลายทางของการเรียนรู้
1.2
การวิเคราะห์ภารกิจและเนื้อหาวิชาแบบเจาะจง
ต้องใช้เวลามากกว่าแบบแรก เพราะจะแยกแยะรายละเอียดเจาะจงมากกว่าแบบทั่วไป ดังนี้
1.2.1
แยกรายละเอียดของการวิเคราะห์ภารกิจเนื้อหาวิชาหรือหัวข้อที่จะสอน
1.2.2
แยกรายละเอียดของขั้นตอนในการดำเนินงาน
จัดเรียงลำดับให้ต่อเนื่องกัน
1.2.3
ทำการวิเคราะห์กลุ่มผู้เรียน
เมื่อวิเคราะห์แล้ว ก็จัดกลุ่มผู้เรียนให้เหมาะสมกับขั้นตอนในการดำเนินงาน
1.2.4
ในกรณีของการวิเคราะห์ภารกิจ
จะต้องนำภารกิจที่จะสอนมาตั้งเป็นจุดประสงค์ปลายทาง และนำรายละเอียด
หรือปัจจัยประกอบของภารกิจนั้นมาตั้งเป็นจุดประสงค์เสริม หรือจุดประสงค์นำทาง
ซึ่งจะเป็นรายละเอียดในด้านให้ความรู้ความเข้าใจในเนื้อหาวิชา
หรือให้มีทักษะความชำนาญขั้นพื้นฐาน เพื่อเป็นแนวทางให้ผู้เรียนได้ปฏิบัติเพื่อจะให้บรรลุผลตามจุดประสงค์ปลายทางที่ตั้งไว้
1.2.5
ในกรณีของการวิเคราะห์หัวข้อเรื่องของเนื้อหา
ก็นำหัวข้อเรื่องเหล่านั้น มาตั้งเป็นจุดประสงค์ปลายทาง
จะต้องนำความรู้จากจุดประสงค์ของบลูม (Bloom)
หรือความรู้ในเรื่องความแตกต่างขอการเรียนรู้ของกาเย่ (Gagné)
มาพิจารณาประกอบ สำหรับรายละเอียดของเนื้อหาในแต่ละหัวข้อเรื่องนั้น
จะเป็นแนวทางในการตั้งจุดประสงค์นำทาง
2.
การวิเคราะห์ผู้เรียน
การวิเคราะห์เพื่อจะได้ทราบว่า
ผู้เรียนแต่ละคนมีพื้นฐานความรู้อยู่ในระดับใด มีประสบการณ์มามากน้อยเพียงไร
และผู้เรียนมีความต้องการที่จะเรียนอะไร และอยากจะทำอะไร เมื่อเรียนจบหลักสูตรแล้ว
ผู้เรียนจะเกิดการเปลี่ยนแปลงจากเดิมหรือไม่
ควรต้องมีการวิเคราะห์ผู้เรียนโดยจะต้องคำนึงถึงความสามารถของผู้เรียนแต่ละคนว่ามีความแตกต่างกัน
แต่ละคนมีความสนใจ ความต้องการ และมีระดับสติปัญญาและการรับรู้ที่แตกต่างกันและไม่เท่ากัน
จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องจะต้องทำการวิเคราะห์ว่าจะจัดอย่างไรให้เหมาะสม
และจะทำอย่างไรให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ที่ครอบคลุมทักษะทั้ง 3 ด้าน คือ 1)
ด้านพุทธิพิสัย (Cognetive domain)
ซึ่งผู้เรียนจะต้องมีความรู้ความสามารถและนำความรู้ที่ได้เรียนไปนั้นไปใช้ในชีวิตประจำวันได้
2) ด้านเจตนพิสัย (Affective domain)
ผู้เรียนเกิดความรู้สึกซาบซึ้ง มีความชื่นชมที่ดีและมีทัศนคติที่ดี และ 3)
ด้านทักษะพิสัย (Psychomotor domain)
ผู้เรียนมีความสามารถในการปฏิบัติตนอย่างคล่องแคล่วว่องไวในการใช้กล้ามเนื้อ
ความเคลื่อนไหวต่าง ๆ ได้เป็นอย่างดี
3.
การวิเคราะห์หลักสูตร
ในการวิเคราะห์หลักสูตรตามทฤษฎีการวิเคราะห์หลักสูตรนั้น
ผู้ออกแบบควรจะต้องคำนึงถึงการวิเคราะห์ข้อมูลพื้นฐานทางด้านปรัชญา
ทางด้านจิตวิทยา และทางด้านสังคมวิทยา มาประกอบกัน ซึ่งพอจะกล่าวได้คร่าว ๆ ดังนี้
(1)
การวิเคราะห์ข้อมูลพื้นฐานทางด้านปรัชญา
เป็นการสำรวจว่าปรัชญาของหลักสูตรที่เรากำลังใช้อยู่นั้นเน้นด้านใด เช่น
ถ้าเน้นทางด้านความรู้ ความจำ ก็จะเป็นปรัชญาแบบสารัถนิยม
ฉะนั้นการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนก็จะเน้นเนื้อหามาก บทบาทของครูก็จะเปลี่ยนไป ครูต้องเป็นแบบอย่างที่ดีแก่ศิษย์
แต่ถ้าหลักสูตรเน้นปรัชญาแบบประสบการณ์นิยม
กระบวนการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนก็จะเน้นให้ผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง
เน้นให้ผู้เรียนปฏิบัติ บทบาทของครูก็จะเป็นเพียงผู้ช่วยชี้แนะ หรือให้คำแนะนำ (Facilitator)
(2)
การวิเคราะห์ข้อมูลพื้นฐานทางด้านจิตวิทยา
เป็นการเตรียมตัวเพื่อให้เทคนิคกระบวนการจิตวิทยาในการจัดการเรียนการสอนเพื่อทำให้เข้าใจพฤติกรรมของนักเรียนได้มากขึ้น
ทั้งยังช่วยให้เกิดความเข้าใจในกระบวนการเรียนรู้เพิ่มขึ้นอีกด้วย เช่น
ถ้าผู้สอนสอนผู้เรียนที่มีอายุระหว่างวัยรุ่น
ผู้สอนจะต้องเข้าใจว่าผู้เรียนที่เป็นวัยรุ่นมีอารมณ์เป็นอย่างไร
ต้องการคนเอาใจใส่และสนใจตลอดเวลา ชอบแสดงออกเพื่อให้ตนเป็นที่ยอมรับของสังคม
(3)
การวิเคราะห์ข้อมูลพื้นฐานทางด้านสังคมวิทยาที่ว่าด้วยเรื่อง
สังคม เศรษฐกิจ การปกครอง และวัฒนธรรม การวิเคราะห์นี้จะเป็นการสำรวจข้อมูลที่เป็นปัจจุบันและอนาคตด้วย
เราต้องศึกษาว่าสังคมในปัจจุบันเป็นอย่างไร ต้องการบุคลากรประเภทใด
เราจะได้จัดให้ตรงตามความต้องการของสังคมนั้น ๆ ส่วนทางด้านเศรษฐกิจ การปกครอง
ตลอดจนวัฒนธรรมก็เช่นกัน เราต้องศึกษาสภาพของความเป็นอยู่ของบ้านเมืองและประชาชนเป็นอย่างไร
มีความเจริญและมีการพัฒนาไปในรูปแบบใด และได้รับอิทธิพลจากด้านใดบ้าง
นอกจากวิเคราะห์พื้นฐาน
3 ประการดังกล่าวแล้ว ผู้ออกแบบจะต้องศึกษาหลักสูตรที่ว่าด้วยโปรแกรมการศึกษา
โปรแกรมการสอน โครงสร้างของหลักสูตร ตลอดจนเนื้อหาวิชา ว่ามีความเหมาะสมทันสมัย
ยืดหยุ่นตามความเหมาะสมของชุมชนและท้องถิ่นหรือไม่
เนื้อหาที่เรียนไปสามารถนำไปใช้ในชีวิตประจำวันได้มากน้อยเพียงใด
หลักสูตรที่ประกอบด้วยจุดหมาย หลักการ โครงสร้าง แนวดำเนินการ
และหลักเกณฑ์ในการใช้ ตลอดจนการวัดผลประเมินผล มีการวางแผนอย่างเป็นระบบหรือไม่เพียงใด
เพื่อที่ผู้ออกแบบจะได้นำข้อมูลเหล่านี้ไปพิจารณาในการออกแบบการสอน
สำหรับเรื่องการวิเคราะห์หลักสูตรและเนื้อหาวิชาอาจจะกล่าวเพิ่มเติมได้ดังนี้
(1)
ในเรื่องตัวหลักสูตร
มีครูผู้สอนเป็นจำนวนมากรู้จักหลักสูตรแต่เพียงว่า เป็นเอกสารที่ทางกระทรวงศึกษาธิการจัดทำเป็นรูปเล่ม
แล้วให้ครูผู้สอนดำเนินวิธีการสอนไปตามเอกสารเล่มนั้น ซึ่งตามความเป็นจริงแล้ว
ครูผู้สอนสามารถที่จะประยุกต์ตัวหลักสูตรที่ใช้อ้างอิงนั้น
โดยนำมาปรับใช้ให้เหมาะสมกับสภาพการณ์ปัจจุบัน
(2)
จะต้องวิเคราะห์ดูความเหมาะสมของตัวหลักสูตรว่าเหมาะสมกับผู้เรียนหรือไม่
เนื้อหา คาบเวลาเรียน กิจกรรมการเรียนการสอน สื่อการเรียนการสอน
รวมทั้งการวัดผลประเมินผลเหมาะสมหรือไม่เพียงใด
(3)
จะต้องวิเคราะห์หลักการและจุดประสงค์
ต้องสามารถชี้ชัดได้ว่า หลักการและจุดประสงค์เป็นอย่างไร มีความต้องการอะไร
(เพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้เรียนไปในทิศทางใด) ให้ผู้เรียนเรียนรู้อะไร
(4)
จะต้องดูโครงสร้างรวมหรือภาพรวมทั้งหมดในสิ่งที่หลักสูตรต้องการว่า
เมื่อเรียนจบไปแล้วจะได้อะไร จะไปทำอะไร และจะให้มีคุณสมบัติอย่างไร
เพราะในแต่ละระดับชั้นจะมีโครงสร้างไม่เหมือนกัน ในการออกแบบการสอนในแต่ละระดับ
จะต้องให้เหมาะสมกับวัยของผู้เรียน
และจะต้องมีการต่อเนื่องของระบบการเรียนการสอนด้วย และเมื่อเกิดการเรียนรู้แล้ว
จะส่งผลกระทบอะไรกับนักเรียนบ้าง
หลักสูตรมีความเป็นท้องถิ่นและมีความสากลควบคู่กันและมีอัตราส่วนอย่างไร
4.
การวิเคราะห์เนื้อหาวิชา
การวิเคราะห์เนื้อหาวิชาจะเป็นขั้นตอนต่อจากการวิเคราะห์หลักสูตร
เมื่อได้ผลจากการวิเคราะห์ทั้งทางด้านปรัชญา จิตวิทยา และสังคมวิทยาแล้ว
ก็นำผลจากการวิเคราะห์ไปใช้ในด้านเนื้อหาของวิชาต่าง ๆ
จะต้องวิเคราะห์ว่าเนื้อหาสาระมีความเหมาะสมหรือไม่ เนื้อหานั้นเข้ากับวัตถุประสงค์หรือไม่
และเนื้อหาที่จะเขียนในหลักสูตรที่ตัดให้เรียนว่า
ต้องการให้เด็กเรียนรู้ในเรื่องอะไรบ้าง เนื้อหาอะไรที่ควรจะตัดออกไปบ้าง
และเนื้อหาอะไรที่ควรเพิ่มเติม เพื่อให้เหมาะสมกับผู้เรียน
และตอบสนองต่อความต้องการของสังคม เศรษฐกิจ การเมือง ในขณะนั้นหรือไม่
หากวิเคราะห์แล้วพบว่าไม่เหมาะสมด้วยเหตุผลใด ๆ ก็ตาม
ก็จำเป็นต้องมีการปรับเปลี่ยนเนื้อหาให้เหมาะสมตามสภาพการณ์ในขณะนั้นได้
5.
การวิเคราะห์บุคลากรที่มีส่วนเกี่ยวข้องทางการศึกษา
บุคลากรที่มีส่วนเกี่ยวข้องทางการศึกษา ได้แก่
ผู้สอน (ครู อาจารย์) ผู้บริหารโรงเรียน ผู้เชี่ยวชาญ
และผู้ชำนาญการในด้านการศึกษาและด้านต่าง ๆ ฯลฯ
ผู้ออกแบบจำเป็นจะต้องวิเคราะห์บุคคลดังกล่าวนี้เพื่อประโยชน์ในการออกแบบการสอน
(1)
ผู้สอน (ครู อาจารย์)
เป็นบุคคลที่สำคัญที่สุดคนหนึ่งในกระบวนการออกแบบการสอน
ผู้สอนประกอบด้วยที่ออกแบบการสอนด้วยตนเองหรือมีส่วนร่วมในการออกแบบการสอน
และผู้สอนที่ไม่ได้ออกแบบการสอนด้วยตนเองหรือไม่มีส่วนร่วมในการออกแบบการสอน
ซึ่งผู้สอนทั้ง 2 ประเภทนี้จะมีทั้งข้อดีและข้อจำกัด ดังนี้
ข้อดีของผู้สอนที่ออกแบบการสอนด้วยตนเองหรือมีส่วนร่วมในการออกแบบการสอน
-
ผู้สอนเข้าใจวิธีการใช้
ทราบถึงความต้องการ ความสามารถ ความถนัด ความเชี่ยวชาญในด้านต่าง ๆ
-
ผู้สอนมีโอกาสพัฒนาศักยภาพของตนเอง
ทราบว่าตนเองมีความพร้อม มีประสบการณ์ และเทคนิควิธีการต่าง ๆ มากน้อยเพียงใด
-
ผู้สอนสามารถแก้ไข ปรับปรุง พัฒนา
และแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นด้วยตนเองได้
ข้อเสียของผู้สอนที่ออกแบบการสอนด้วยตนเองหรือมีส่วนร่วมในการออกแบบการสอน
-
ทำให้ผู้สอนไม่ค่อยมีเวลาสอน
และทำกิจกรรมของตนเอง หรือกิจกรรมอื่น ๆ
-
ต้องใช้งบประมาณค่อนข้างสูงในกรณีที่ผู้สอนออกแบบการสอนด้วยตนเอง
-
ไม่มีองค์กรหรือหน่วยงานใด ๆ รับรองมาตรฐานหรือคุณภาพของงาน
ในกรณีที่ผู้สอนออกแบบด้วยตนเอง
ข้อดีของผู้สอนที่ไม่ได้ออกแบบการสอนด้วยตนเองหรือไม่มีส่วนร่วมในการออกแบบการสอน
-
ทำให้ไม่เสียเวลาในการสอน
-
ผู้สอนมีโอกาสศึกษาค้นคว้าแหล่งวิทยาการต่าง
ๆ
ข้อเสียของผู้สอนที่ไม่ได้ออกแบบการสอนด้วยตนเองหรือไม่มีส่วนร่วมในการออกแบบการสอน
-
ผู้สอนไม่เข้าใจถึงวิธีการใช้
-
ผู้สอนไม่ทราบถึงข้อผิดพลาด
-
ผู้สอนไม่สามารถแก้ไข ปรับปรุง
และแก้ปัญหาเมื่อมีปัญหาบางอย่างเกิดขึ้นในบางขั้นตอนหรือบางกิจกรรม
(2)
ผู้บริหาร ในที่นี้หมายถึง ผู้อำนวยการ
อาจารย์ใหญ่ หรือครูใหญ่โรงเรียน
ผู้ออกแบบต้องทราบถึงนโยบายหรือแนวทางในการบริหารของผู้บริหารดังกล่าวก่อนว่า
มีนโยบายอย่างไร ถ้าได้ทราบถึงนโยบาย หรือทำความเข้าใจกันเสียก่อน
ก็จะทำให้งานดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพ ไม่มีอุปสรรคใด ๆ
เพราะจะได้รับการสนับสนุนในการวิเคราะห์ ผู้บริหารต้องรู้จักหลักจิตวิทยาและความเป็นมนุษยสัมพันธ์
ก็จะทำให้เข้าใจและวิเคราะห์ผู้บริหารดังกล่าวได้
(3)
ผู้เชี่ยวชาญหรือผู้ชำนาญการในด้านการศึกษาหรือด้านต่าง
ๆ ในการจะทำงานอะไรก็ตามเพื่อให้ประสบผลสำเร็จและมีประสิทธิภาพ
จะต้องประกอบด้วยผู้ร่วมงานหรือการทำงานแบบกลุ่ม ในการวิเคราะห์ผู้ร่วมงานเหล่านี้จะต้องทำการวิเคราะห์อย่างละเอียดในด้านต่าง
ๆ นอกเหนือจากการวิเคราะห์ผู้บริหาร เช่น ความรู้ ความสามารถ
ความถนัดและทักษะในด้านต่าง ๆ
6.
การวิเคราะห์สื่อการเรียนการสอน
เป็นการวิเคราะห์ว่า
สื่อที่นำมาใช้นั้นมีความเหมาะสมกับเนื้อหาวิชาและผู้เรียนหรือไม่
ผู้ออกแบบควรมีการวางแผนหรือเตรียมการใช้สื่อไว้ล่วงหน้า
เพื่อจะได้ไม่เกิดความผิดพลาดเมื่อนำไปใช้จริง
เป็นการเพิ่มความเชื่อมั่นให้กับตัวผู้สอนเองด้วย
สื่อการเรียนการสอนที่ดีนั้นจะต้องสามารถถ่ายทอดความรู้ต่าง ๆ แทนเนื้อหา
หรือแทนความหมายของสิ่งที่จะเรียนได้ดี
สื่อการเรียนการสอนที่ดีจะต้องมีความสัมพันธ์กับจุดประสงค์หรือสิ่งที่ตั้งเป้าหมายไว้ในเนื้อหาและกิจกรรมด้วย
ดังนั้น สื่อการเรียนการสอนจึงเป็นสิ่งสำคัญจำเป็นที่จะต้องให้ในการสอนของครู
เพื่อให้ผู้เรียนสนใจ ไม่เบื่อ อยากที่จะเรียน และทำให้เรียน และทำให้ผู้เรียนเข้าใจและเกิดการเรียนรู้ได้เร็วยิ่งขึ้น
7.
การวิเคราะห์สภาวการณ์ในโรงเรียน
ผู้ออกแบบต้องคำนึงถึงในเรื่องสถานที่และบรรยากาศ
ว่าเอื้ออำนวยต่อการเรียนการสอนมากน้อยเพียงใด เช่น ห้องเรียน ห้องสมุด ห้องน้ำ
ห้องอาหาร ห้องแล็ป ห้องเก็บวัสดุอุปกรณ์ แสงและเสียง เป็นต้น
เพราะสิ่งเหล่านี้จะมีผลต่อผู้เรียน ถ้าสิ่งแวดล้อมและบรรยากาศไม่เอื้ออำนวย
ก็จะทำให้การเรียนการสอนไม่ได้ผลดังจุดประสงค์ที่กำหนดไว้
ดังนั้นผู้ออกแบบต้องทำการวิเคราะห์สำรวจให้ถ่องแท้
เพื่อเป็นประโยชน์ในการนำข้อมูลเหล่านี้ไปออกแบบการสอน
8.
การวิเคราะห์สภาวการณ์ภายนอกโรงเรียน
สภาวการณ์ภายนอกโรงเรียน หมายถึง สถานที่สำคัญ ๆ ทั้งทางราชการและเอกชน ตลอดจนแหล่งชุมชนและตลาดแรงงาน ถ้าโรงเรียนล้อมรอบด้วยสถาบันเอกชนที่มั่นคง เช่น บริษัท ห้างร้าน ธนาคาร และโรงพยาบาล เป็นต้น สถาบันเหล่านี้จะมีบทบาทที่สำคัญต่อโรงเรียน เพราะเขาอาจจะให้ความช่วยเหลือในด้านงบประมาณ บุคลากร หรือสถานที่ โรงเรียนอาจจะส่งผู้เรียนฝึกปฏิบัติเพื่อหาประสบการณ์ ก่อนจบการศึกษาออกไปจากโรงเรียน หรือเมื่อผู้เรียนจบออกไปแล้ว สถาบันเหล่านี้อาจจะเต็มใจเป็นตลาดแรงงานสำหรับผู้ที่เรียนจบก็ได้
สภาวการณ์ภายนอกโรงเรียน หมายถึง สถานที่สำคัญ ๆ ทั้งทางราชการและเอกชน ตลอดจนแหล่งชุมชนและตลาดแรงงาน ถ้าโรงเรียนล้อมรอบด้วยสถาบันเอกชนที่มั่นคง เช่น บริษัท ห้างร้าน ธนาคาร และโรงพยาบาล เป็นต้น สถาบันเหล่านี้จะมีบทบาทที่สำคัญต่อโรงเรียน เพราะเขาอาจจะให้ความช่วยเหลือในด้านงบประมาณ บุคลากร หรือสถานที่ โรงเรียนอาจจะส่งผู้เรียนฝึกปฏิบัติเพื่อหาประสบการณ์ ก่อนจบการศึกษาออกไปจากโรงเรียน หรือเมื่อผู้เรียนจบออกไปแล้ว สถาบันเหล่านี้อาจจะเต็มใจเป็นตลาดแรงงานสำหรับผู้ที่เรียนจบก็ได้
เอกสารอ้างอิง
สุคนธ์ ภูริเวทย์. (2544). การออกแบบการสอน. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยรามคำแหง.
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น